Ang kusina ng mga Santos ay amoy adobo at usok ng kahoy, ang lumang mesa na may pilat ng kutsilyo ay nararamdaman ang init ng sabaw na tumatapon galing sa sandok ni Josh. Ang mga kamay niya ay mamasa-masa pa galing sa paghuhugas ng kawali, ang sabon na kulay dilaw ay nasa tabi ng lababo, at ang tubig ay tumutulo mula sa gripo — patak, patak, patak.
Nakaupo si Tatay Jun sa harap ng plato niya, ang mga balikat na kasing lapad ng pintuan ay unti-unting bumababa matapos ang labing-anim na oras na trabaho sa bukid. May putik pa sa ilalim ng kanyang mga kuko, ang asin-at-paminta na stubble ay kumikinang sa ilaw ng bombilya na nakasabit sa kisame, at ang kanyang mga mata — ang mga matang kayumangging laging may laman ng pagod — ay nanlalambot nang hawakan niya ang kanin sa kanyang bibig.
"Sarap ng luto mo, Anak," sabi ni Tatay Jun. Hindi siya tumingin kay Josh nang magsalita, pero maririnig mo ang ngiti sa boses niya. "Patok na patok sa pagod kong katawan itong adobo."
Tumigil si Josh sa pagpupunas ng kawali. Tiningnan niya ang tatay niya — ang paraan ng pagkain nito, mabagal, parang pinapatikim ang bawat subo. May kung anong sakit na tumusok sa dibdib niya, yung klase ng sakit na sanay na sanay ka na pero hindi mo pa rin masanay nang buo. Pitong taon mula nang mamatay si Mama. Pitong taon ng ganitong hapunan — dalawang plato, dalawang baso ng tubig, at ang ingay ng kutsara laban sa porselana.
"Maupo ka naman, Anak," sabi ni Tatay Jun, at saka siya tumingin. Nakaangat ang kilay, may ngiting hindi buo pero totoo. "Ubos na yan. Pahinga ka na."
Umupo si Josh sa upuan sa tapat ng tatay niya. Ang mesa ay malamig sa kanyang mga siko, ang kahoy ay may mga guhit na tanda ng panahon. "Okay lang po, Tatay. Konti na lang naman."
"Hindi konti. Ubos na." Itinuro ni Tatay Jun ang kawali na nasa kalan. "Tingnan mo. Wala na."
Napangiti si Josh. Napailing. "Sige na po."
Sandali silang tahimik. Hindi yung awkward na tahimik — yung tahimik na parang kumot na mainit, yung klase ng katahimikan na kaya mong tumagal ng maraming taon. Sa labas ng bintana, naririnig ang mga kuliglig, ang hangin na humahaplos sa mga dahon ng saging sa likod-bahay. Sa loob, tanging ang patak ng gripo at ang paghinga ng dalawang lalaki na magkasama pa sa mundong ito.
"Anak," sabi ni Tatay Jun.
"Po?"
Sandaling hindi nagsalita ang tatay niya. Tiningnan siya nito — ang paraan ng pag-upo niya, na may bahid ng kabataan at lungkot. "Salamat."
"Para saan po?"
"Sa pag-aalaga. Kahit ako dapat ang nag-aalaga sa'yo." Tumawa si Tatay Jun ng mahina, walang halong saya. "Ewan ko ba. Baliktad yata ang tadhana."
Naramdaman ni Josh ang bigat ng mga salita ng tatay niya. Hindi siya sigurado kung ano ang sasabihin, kaya pinili niyang tumingin sa plato sa harap niya — sa mga latak ng sabaw, sa butil ng kanin na naiwan. "Tatay naman po," mahina niyang sabi. "Wala pong masama sa pag-aalaga sa pamilya."
Tumango si Tatay Jun. Hindi sumagot. Tumayo siya at kinuha ang plato niya, dinala sa lababo. Nang dumaan siya sa tabi ni Josh, huminto siya. Umabot ang kamay niya at hinawakan ang balikat ng anak — maikli, magaan, parang pagpapatunay na nandito pa siya.
"Matutulog na ako, Anak," sabi niya. "Bukas ko na hugasan yang mga plato. Wag kang magpuyat."
"Opo, Tatay."
Tiningnan siya ni Tatay Jun. Sa ilaw ng bombilya, ang mga mata nito ay may kung anong lambot — yung lambot na laging nandiyan pero bihirang makita, parang bagay na itinatago dahil ang pagpapakita nito ay parang pagkumpisal na mahal mo ang isang tao nang sobra. "Magandang gabi, Anak."
"Magandang gabi po, Tatay."
Naglakad si Tatay Jun palayo. Ang mga yabag niya — mabigat, pamilyar, ang langitngit ng sahig na kahoy na alam na alam ni Josh ang bawat bahagi — ay unti-unting nawala sa pasilyo. Narinig niya ang pagbukas ng pinto ng kwarto, ang paghiga sa kama, ang mahinang langitngit ng springs.
Naiwan si Josh sa kusina. Tiningnan niya ang mga plato sa lababo, ang kawali na may sabaw na natutuyo, ang gripo na patuloy na tumutulo. Hindi pa siya inaantok. Hindi pa siya handa matulog. Kaya kinuha niya ang basahan at sinimulang punasan ang mesa — ang malamig na kahoy sa ilalim ng kanyang palad, ang mga guhit ng panahon, ang alikabok na hindi mo makikita kung hindi ka titingnang mabuti.
Pagkatapos, pinatay niya ang ilaw ng kusina. Ang dilim ay biglang dumapo sa kanya, mabigat at pamilyar. Naglakad siya papunta sa kwarto niya, ang mga hakbang ay maingat, sanay sa dilim.
Ang kwarto niya ay maliit. Isang kama, isang aparador, isang lumang mesa na may nakatiwangwang na libro. Sa dingding, may larawan ng pamilya — silang tatlo, noong nabubuhay pa si Mama, noong bata pa siya, noong buo pa ang mundo nila. Tiningnan niya ito nang ilang segundo, yung paraan ng pagtingin na hindi mo namamalayan, parang reflex, parang paghinga.
Humiga siya sa kama. Ang unan ay malamig sa pisngi niya. Sa labas ng bintana, ang mga kuliglig ay patuloy na umaawit, ang hangin ay patuloy na humahalik sa mga dahon. Sa kabilang kwarto, naririnig niya ang mahinang hilik ng tatay niya — ang ritmong iyon na alam niya mula pa noong bata siya, ang tunog na nagpapatunay na ligtas sila, na magkasama sila, na okay ang lahat.
Napapikit siya. Naisip niya ang mga salita ng tatay niya kanina — "Salamat" — at kung paano nito hinawakan ang balikat niya, parang sinasabi ang isang bagay na hindi kayang sabihin ng bibig. Sa dilim ng kwarto niya, naramdaman niya ang bigat ng pagmamahal na iyon, yung klase ng pagmamahal na hindi mo kailangang patunayan dahil alam mong nandiyan lang ito, parang hangin, parang ugat ng puno na hindi mo nakikita pero alam mong humahawak sa lupa.
Ang tanging ingay ay ang paghinga niya, ang tunog ng bahay na tumatanda, at ang mahinang pag-iyak ng kahoy sa bintana nang may humawak dito. Sa una, hindi niya ito pinansin. Baka hangin lang. Baka aso. Baka imahinasyon.
Pero nang marinig niya ang pinto sa likod — ang pinto na lagi niyang ni-lolock — na bumukas nang may mahinang langitngit, ang kanyang mga mata ay napadilat.
Nakinig siya. Ang bahay ay tahimik, pero hindi na yung tahimik na pamilyar. Yung tahimik na may ibang humihinga. Yung tahimik na may yabag na hindi niya kilala.
Ang puso niya ay nagsimulang tumibok nang mabilis. Hindi siya gumalaw. Hindi siya makahinga. Tanging ang dilim ng kwarto niya ang kanyang kasama, at ang tunog ng mga yabag na papalapit sa pasilyo — dahan-dahan, may kumpiyansa, parang alam kung saan pupunta.
At pagkatapos, ang pinto ng kwarto ng tatay niya ay bumukas.